در رهگذر زمان

  فصل دوم _ درس دوم
راه و روش پژوهش هاي جغرافيايي :

«كجا» اصلي ترين پرسشي است كه در جغرافيا مطرح مي شود. زيرا همه فعاليت هاي انسان در مكان شكل مي گيرد. روستاها، شهرها و كشورها و قاره ها، همه و همه مكان محسوب مي شوند. به نقشه ي پراكندگي شهرها در استان اصفهان در شكل 1 نگاه كنيد.

در نگاه اول چنين به نظر مي رسد كه پراكندگي شهرها از قاعده ي خاصي تبعيت نمي كند اما جغرافي دانان چنين برداشتي ندارند. به نظر آنان، پراكندگي شهرها در اين نقشه و هر نقشه ي ديگر شكل و الگوي خاصي دارد و از عواملي تأثير مي پذيرد. به همين دليل، دومين پرسش بنيادي در جغرافياف يعني چرا آن جا ؟ شكل مي گيرد. در واقع جغرافي دان علاوه بر مكان، شكل و نحوه پراكندگي، پديده هاي مكاني را نيز مطالعه مي كند.

  پژوهش چيست؟

به مجموعه فعاليت هاي منطقي و منظمي كه براي پاسخ گويي به سؤالات علمي و چاره جويي براي رفع مشكلات شناخته شده انجام مي گيرد پژوهش علمي مي گويند. از اين رو ضرورت انجام دادن پژوهشهاي علمي، پاسخ گويي به نيازها و سؤالاتي است كه براي انسان بوجود مي آيد. پژوهش ها بر اساس هدف به دو دسته تقسيم مي شوند : پژوهش هاي بنيادي، پژوهش هاي كاربردي.  

  پژوهش بنيادي :

به منظور كشف اصول و قوانين كلي حاكم بر روابط پديده ها انجام مي شود و حاصل آن، گسترش دانش و شناخت ويژگيهاي مورد مطالعه است. پژوهش هاي بنيادي زير بناي پژوهش هاي كاربردي هستند.  

  پژوهش كاربردي :

با هدف رفع نيازهاي زندگي انسان و يافتن راه حل مشكلات موجود با استفاده از يافته هاي پژوهش هاي بنيادي انجام مي گيرد.  

  چرا پژوهش مي كنيم؟

جغرافي دانان موضوعات مختلفي را مورد مطالعه قرار مي دهند با توجه به تعريف و موضوع علم جغرافيا، دامنه ي پژوهشهاي جغرافيايي بسيار وسيع و متنوع است و هر مسئله پژوهشي ويژگي خود را دارد.طرح كلي پژوهشهاي جغرافيايي و اهميت دادن به پديده هاي مكاني در همه ي آنها يكسان است.
جمع آوري داده ها بايد در جهت رفع نيازهاي پژوهش باشد و بتواند اهداف پژوهش را تحقق بخشد.  

  روش هاي پژوهش كدامند؟

1 – تاريخي :
بررسي پديده ها و رويدادها و علل بروز آنها را كه در گذشته روي داده و خاتمه يافته اند پژوهش تاريخي مي گويند. هدف اين نوع پژوهش ، آشكار شدن حقايق و حل مسئله و مشكل مورد نظر است.
2 – توصيفي :
پژوهشگر در اين نوع پژوهش در پي يافتن پاسخ سؤال مربوط به چگونگي است و با بررسي وضع موجود، ويژگيها و صفات پديده و متغير و ارتباط بين متغيرها را مشخص مي كند. مانند بررسي وضعيت ناهمواري يك منطقه، بررسي وضعيت ، شاغلين شهر و ...
3 – توصيفي – موردي :
در اين نوع پژوهش ، توجه پژوهشگر بيشتربه نكات و عوامل مهمي است كه در شناخت گذشته يا مطالعه ي ميزان تغييرات يك مورد خاص مؤثرند. از مزاياي اين روش مي توان به بررسي دقيق وعميق متغيرهاي مهم و روند تغييرات اشاره كرد.  

  مراحل يك پژوهش جغرافيايي :

به نمودار 2 كه مراحل يك پژوهش علمي جغرافيايي را نشان مي دهد توجه كنيد.

  گام اول : طرح پرسش :

اولين گام در راه يك پژوهش جغرافيايي است. زيرا در هر پژوهش ابتدا پرسش يا پرسش هايي مطرح مي شود عواملي مانند كنجكاوي، علاقه و تجربه ي شخصي . مطالعه ي آثار ديگران و نيازهاي فردي و اجتماعي سبب مي شود كه پرسش آغازين در ذهن بوجود آيد. آنگاه اين پرسش ها به موضوع و مسئله ي پژوهش تبديل مي شود.  

  گام دوم :‌بيان مسئله :

پژوهشگر در انتخاب مسئله ي تحقيق به چند نكته بايد توجه كند :‌مسئله واضح و روشن بيان شود، محدود مشخص ، مهم و جديد باشد، پرسش هاي آغازين به هنگام عبور از كنار يك روستا مي تواند چنين باشد:
وضعيت كشاورزي و روستاي محمدآباد چگونه است؟ (تحقيق موردي)
كشاورزي يكي از انواع فعاليت هاي مهم اقتصادي است كه عوامل مختلفي در آن نقش دارند، انتخاب نوع محصول و عملكرد توليد تابعي از عوامل طبيعي و انساني است.  

  گام سوم : اهميت و اهداف تحقيق :

پس از بيان مسئله‌، اهميت موضوع و اهداف تحقيق توضيح داده شود. اهداف تحقيق ما مي تواند چنين باشند. چگونگي پراكندگي مزارع نشان داده شود و عوامل مؤثر در انتخاب نوع كشت و فعاليت هاي كشاورزي اين روستا مشخص گردند.  

  گام چهارم : مدل تحليلي تحقيق :

در شكل گيري زير عوامل مؤثر و تصميم گيري كشاورزي را در مدل تحليلي مي بينيد. با بكار گيري اين مدل، پژوهشگرا داده هايي را جمع آوري مي كند كه در جهت فرضيه ي اوست به اين ترتيب مي تواند به اهداف پژوهش دست يابد.  

  گام پنجم : تدوين فرضيه :

پاسخ پيشنهادي و اجتماعي به پرسش تحقيق است. در واقع، حدس يا گمان انديشمندانه ي محقق درباره ي ماهيت و روابط بين پديده ها و متغيرها ست و به او كمك مي كند تا نزديكترين راه را براي كشف مسئله ي تحقيق خود پيدا كند،بنابراين پژوهشگر حدس يا پيش بيني علمي خود را در مورد موضوع پژوهش، با توجه به داشته ها و يافته هايش مطرح مي كند (تدوين فرضيه)  

  گام ششم :‌جمع آوري داده ها :

تا اين مرحله، شما بخشي از مسير پژوهشي را پيموده ايد. از اين پس، عمده ترين كار شما جمع آوري داده هاست كه ممكن است از طرق مختلف انجام شود. با توجه به نوع پژوهش و فرضيه ي آن، روش هاي جمع آوري زير را مي توان بكار برد.
1 – استفاده از منابع مكتوب مانند نقشه هاف آمارنامه ها، كتب و نقشه هاي مختلف كه به آن روش كتابخانه اي گويند.
2 – استفاده از پرسش نامه ، انجام دادن مصاحبه يا مشاهده ي كه به آن روش ميداني مي گويند. در مطالعات جغرافيايي روش ميداني بر روش كتابخانه اي اولويت دارد.  

  گام هفتم : پردازش داده ها :

دور از جمع آوري داده ها، كار پردازش داده ها، يعني حذف اطلاعات غيرضروري و حفظ اطلاعات مرتبط با موضوع تحقيق آغاز مي شود. پردازش داده ها به دو روش دستي يا ماشيني انجام مي گيرد. در پردازش داده ها از علم آمار استفاده مي كنند. طبقه بندي داده ها يكي از ساده ترين و اساسي ترين روش پردازش و تحليل اطلاعات مي باشد كه كار استنتاج و استدلال را براي پژوهشگر ساده مي كند. نتايج حاصل از اين پردازش ها به صورت مدل، نقشه (شكل 4) و جدول (شكل 5) تنظيم و ارائه مي شود.

  گام هشتم :‌آزمون فرضيه :

فرضيه بايد به شكلي مطرح شود كه در پايان پژوهش بر اساس نتايج بدست آمده از پردازش داده ها بتوان آن را به طور حتم يا با احتمال زياد رد يا تأييد كرد. رد فرضيه به معناي شكست پژوهش و پژوهشگر نيست. زيرا موضوعي را اثبات و از طرح دوباره چنين فرضي جلوگيري مي كند. قبول فرضيه يا تأييد آن بر اساس يافته هاي پژوهش به ارائه ي پيشنهاد هاي جديد منجر مي شود و گاه ممكن است سؤالات آغازين جديد را به وجود آورد.
نتيجه گيري :
در پايان پژوهش ، ضمن رائه ي دلايل علمي و منطقي و جهت تأييد يا رد فرضيه، يافته هاي پژوهشگر كه معمولاً مطالب جديدي در مورد موضوع تحقيق است ارائه مي شوند. همچنين سؤالات آغازين جديدي كه بر اساس پژوهش بوجود آمده اند، مطرح شده و پيشنهادهايي را براي بهبود وضعيت مورد مطالعه ارائه خواهد شد.

سؤالات مفهومي :
1- پژوهش علمي چيست؟ تعريف كنيد؟
به مجموعه فعاليت هاي منطقي و منظمي كه براي پاسخگويي به سؤالات علمي و چاره جويي براي رفع مشكلات شناخته شده انجام مي گيرد، پژوهش علمي مي گويند.

2 – پژوهش ها بر اساس هدف به چند دسته تقسيم مي شوند، توضيح دهيد؟
پژوهش بنيادي - پژوهش كاربردي
پژوهش بنيادي : به منظور كشف اصول و قوانين كلي حاكم بر روابط پديده ها انجام مي شود و حاصل آن، گسترش دانش و شناخت ويژگيهاي مورد مطالعه است.
پژوهش كاربردي : با هدف رفع نيازهاي زندگي انسان و يافتن راه حل براي مشكلات موجود با استفاده از يافته هاي پژوهش هاي بنيادي انجام مي گيرد.

3 – روش هاي پژوهش را نام ببريد؟
پژوهش علمي را مي توان بر اساس ماهيت و روش به شكل زير تقسيم مي شوند:
1 – تاريخي
2- توصيفي
3- توصيفي – موردي

4 – مراحل يك پژوهش جغرافيايي را نام ببريد؟
1.گام اول – طرح پرسش
2. بيان مسئله
3. اهميت و اهداف تحقق
4. مدل تحليلي تحقيق
5. تدوين فرضيه
6. جمع آوري داده ها
7. پردازش داده ها
8. آزمون فرضيه
9. نتيجه گيري

5 – پژوهشگر و انتخاب مسئله ي تحقيق به چه مواردي بايد توجه كند؟
مسئله واضح و روشن بيان شود، محدود و مشخص ، مهم و جديد باشد.

6 – روش هاي جمع آوري اطلاعات و داده ها را بنويسيد.
1. استفاده از منابع مكتوب مانند نقشه ها، آمارنامه ها، كتب و نقشه هاي مختلف كه به آن روش كتابخانه اي مي گويند.
2. استفاده از پرسش نامه، انجام دادن مصاحبه مشاهده كه به آن روش ميداني مي گويند. در مطالعات جغرافيايي روش ميداني به روش كتابخانه اي اولويت دارد.